Małgorzata Milecka Ogrody cystersów w krajobrazie opactw małopolskich filii Morimondu Wydawnictwo KUL

Na terenie współczesnej Polski znajdują się obecnie dwadzieścia dwa zespoły, gdzie istnieją relikty założeń ogrodowych cystersów. Charakteryzują się bardzo różnym stanem zachowania (od skąpych śladów układów wodnych po dobrze zachowane kompleksy), wiele z nich bowiem zmieniło funkcje, co w sposób oczywisty spowodowało zatarcie historycznej kompozycji lub znaczne jej przekształcenie. Wydaje się, że czasy współczesne są ostatnim momentem do udokumentowania istniejących reliktów sztuki ogrodowej cystersów na terenie Polski i zbadania kierunku jej przemian z uwzględnieniem oczywistych związków ze sztuką europejską. Pewnym jest, że jedynie szczegółowo przeprowadzone analizy przekształceń funkcjonalno-przestrzennych mogą świadczyć o drodze rozwojowej, jaką przeszły założenia. Dopiero na takiej podstawie możliwe jest prognozowanie dalszych przemian, określanie zagrożeń i ustalanie właściwych zasad ochrony dla opisywanej grupy zabytków. Ważne jest, aby zobaczyć wszystkie obiekty jako jedną grupę o wspólnej drodze rozwojowej i podobnych problemach, wówczas można dostrzec cechy unikalne i typowe, charakterystyczne dla badanego terytorium, a w konsekwencji podjąć właściwe decyzje konserwatorskie. Należy dodać, że prezentowane w pracy kompozycje wykraczają poza ściśle określone granice ogrodów ozdobnych i użytkowych, ukazując symboliczną, formalną i funkcjonalną łączność klasztoru z otoczeniem i ten aspekt autorka stara się szczególnie uwypuklić, jako wartość wymagającą ochrony.

Autorka oparła swoje badania na źródłach archiwalnych, choć niewątpliwą podstawą pracy było określenie obecnego stanu zachowania założeń ogrodowych. Pierwsza część pracy została poświęcona pogłębionej analizie związków opactwa cysterskiego z miejscem lokacji oraz zasad kształtowania ogrodów klasztornych. Druga część to stanowiące sedno badań szczegółowe analizy małopolskich filii pod względem określenia zasobu kompozycji ogrodowych.

Finalną część pracy stanowi diagnoza obecnej kondycji zasobów ogrodowych badanej grupy założeń oraz wnioski dotyczące pożądanych zasad ich ochrony i dalszego użytkowania. Przygotowana w wyżej zaprezentowanym układzie praca ma na celu zwrócenie uwagi na potrzebę ratowania cysterskich kompozycji krajobrazowych, a w szczególności reliktów ogrodów, które „od zawsze” towarzyszyły opactwom. Prezentowane w pracy badania wykonane z poziomu zawodowego architekta krajobrazu specjalizującego się w konserwatorstwie winny stanowić podstawę do dalszych prac, które należy w przyszłości podjąć w celu wypracowania jak najlepszego modelu ochrony tej grupy zabytków i w konsekwencji podjęcia właściwych decyzji konserwatorskich dla ratowania prezentowanych zespołów.